Op 12 mei 2019 overleed op 97-jarige leeftijd in zijn woonplaats Den Haag Charles Herman Bartelings. Charles Bartelings werd geboren op 5 december 1921 te Pangkalan Brandan op Sumatra. Zijn vader was daar werkzaam bij de BPM. Zijn moeder overleed toen hij rond de drie jaar oud was. Charles had een 2½ jaar oudere broer Willem, ‘Bob’, die bij de Duitse inval op 10 mei 1940 leerling was op de KMA te Breda en Charles zou vóórgaan als Engelandvaarder.  

Nadat hij de lagere school in Nederlands-Indië had doorlopen kwam hij naar Nederland en doorliep hij de HBS in Den Haag. Daarna volgde hij onderwijs aan de Polytechnische school in Den Haag, afdeling werktuigbouw. 

Uit Nederland 

In de beginjaren van de oorlog verspreidde hij regelmatig illegale blaadjes en ook vervaardigde hij apparaatjes die het storen door de Duitsers van met name Radio Oranje en de BBC grotendeels te niet deden. Maar hij werd hiermee verraden door een vriend die jaloers op hem was. Na een verhoor op het Binnenhof door de Grüne Polizei werd hij weer vrijgelaten, maar hij bemerkte dat hij werd geschaduwd en dat zijn gangen werden nagegaan. Dat beviel hem niet en samen met zijn vriend Peter ‘Paggy’ Bisschop vertrok hij op 28 april 1942 bij Zundert uit Nederland. Via Antwerpen, Brussel en Heer-Agimont bereikten zij Givet in Frankrijk.  Vandaaruit werd naar Parijs gereisd en vervolgens door naar Vierzon waar de rivier de Cher de demarcatielijn vormde, de zwaar bewaakte grens tussen het door Duitsland bezette gedeelte van Frankrijk en Vichy-Frankrijk. Hier wisten zij het ‘vrije-Frankrijk’ al zwemmend te bereiken. Na een arrestatie in een dorp, het ontsnappen uit een lokale politiecel met behulp van een nagelknipper, het verplicht aanmelden bij de prefectuur te Chateauroux en inleveren van de benodigde papieren zoals het persoonsbewijs, een verplichte tewerkstelling bij een Franse boer, en na het met een smoesje die papieren weer ‘stelen’ op de prefectuur, wisten zij het Office Néerlandais te Perpignan te bereiken.  Directeur J.W. Kolkman van dat Office plaatste hen in het vlak bij gelegen Le Soler waar hij een groot huis had gehuurd voor Nederlandse vluchtelingen en Engelandvaarders. 

Zwitserland

Op 13 juni 1942 liep Charles Bartelings weg uit Le Soler. Hij vertrok naar Zwitserland omdat hij had gehoord dat het vanuit dat land gemakkelijker was om door Spanje en Portugal naar Engeland te komen. Hij was in Le Soler al 2 keer van de konvooilijst naar Spanje gehaald omdat beroepsmilitairen voorrang hadden gekregen. Kolkman zou later schrijven dat Charles Bartelings tegen zijn uitdrukkelijke instructies de reis naar Zwitserland had aanvaard. Paggy Bisschop bleef in Le Soler.

Na een bezoek aan het Office Néerlandais te Lyon arriveerde hij via St Julien in Zwitserland. Maar daar werd hij gearresteerd door de Zwitserse grenspolitie. Door de politiefunctionaris Fernand Demierre werd hij aan de Franse kant van Zwitserland weer teruggestuurd.  Missie mislukt, zo leek het. Charles Bartelings meldde zich weer bij het Office te Lyon. Daar ontmoette hij een andere Nederlander, G.F.J.A. Groen, die een tijdelijk medewerker was van het Nederlandse Consulaat te Genève maar op dat moment geen geldige papieren had. Aan Charles Bartelings werd gevraagd om Groen te begeleiden naar Zwitserland via de illegale route die hij zelf had gebruikt naar Zwitserland. Groen beloofde hem in Genève papieren te bezorgen waardoor hij legaal in Zwitserland zou kunnen verblijven.  Charles Bartelings zag het als een Nederlands belang om aan die wens van het Office Néerlandais te Lyon te voldoen en bovendien zou hij zijn oorspronkelijke doel om naar Zwitserland op deze wijze kunnen verwezenlijken. 

Hij leverde Groen keurig af in Genève; Groen moest hem echter bij de Vreemdelingenpolitie aanmelden en beloofde hem ‘om 11 uur te komen halen’. Daarvan kwam niets terecht. Groen liet niets meer van zich horen en de opvliegende politiefunctionaris Fernand Demierre -boos dat Bartelings het nog een keer had geprobeerd om illegaal Zwitserland binnen te komen- wilde hem vervolgens aan de Duitse kant van het kanton Genève de grens over zetten zodat arrestatie door de Duitsers hoogstwaarschijnlijk zou zijn. Na veel soebatten wist Charles Bartelings hem van dat plan af te brengen: het werd de Franse kant met een uitlevering aan de Franse grenspolitie. Een illegaal verblijf in Frankrijk leverde conform een Franse wet standaard één maand gevangenisstraf op. En zo verdween hij voor een maand in de gevangenis van Annecy. 

In deze gevangenis schreef Charles Bartelings brieven aan Groen en aan Jacquet van het Office Néerlandais. Reactie van Groen: geen enkele. Vanuit Lyon kwam Sally Noach over om hem geld voor noodzakelijke bijvoeding te brengen. Pas in 1982 zou Groen per brief Charles Bartelings bedanken voor diens assistentie in 1942 en in die brief ook toegeven dat hij het bericht van Bartelings uit de gevangenis wel degelijk had ontvangen.

Spanje

Na eind juli 1942 uit de gevangenis te zijn ontslagen werd hij overgebracht naar Chateauneuf-les-Bains, een klein plaatsje in het département Puy-de-Dôme waar vele jonge Nederlanders en Belgen een verplicht verblijf was opgelegd (zie hierover de laatste Schakel nr 159, p. 43 e.v.). Vanuit Chateauneuf schreef Bartelings naar het Nederlandse Office in Vichy om hem toch vooral verder te helpen; hij vreesde dat hij door tegen de wens van Kolkman in naar Zwitserland gegaan te zijn weer helemaal onderop de konvooilijst naar Spanje terecht te zijn gekomen. Aan Kolkman berichtte hij zijn verblijf in Chateauneuf met een verzoek om bijvoeding. Kolkman op 4 augustus 1942 aan zijn collega te Vichy: ‘De jongen vergaat van den honger en heeft een gedeelte van zijn garderobe verkocht om eten te koopen’. Nadat Charles Bartelings nog een keer illegaal naar Vichy was gegaan om zijn zaak te bepleiten kon hij uiteindelijk begin november 1942 weer naar Perpignan reizen om zijn visa de sortie bij Kolkman op te halen. Daar mislukte een legale manier van reizen door Spanje omdat een Spaans transitvisum niet meer werd afgegeven vanwege de bezetting van Vichy-Frankrijk door de Duitsers op 11 november 1942. Terwijl de Duitsers op 13 november 1942 Perpignan binnen marcheerden zat Charles Bartelings met een paar maten in het bekende restaurant La Rotonde de kaarten van de Pyreneeën te bestuderen. 

Na enige voorbereidingen  wist hij met een passeur en nog vier anderen de Pyreneeën over te steken tussen Argelès en Figueras. In Spanje volgde de haast onvermijdelijke arrestatie door de Guardia Civil, tien dagen gevangenis in Figueras en daarna 8 maanden in het kamp Miranda de Ebro. Hij had zich op advies van Kolkman laten inschrijven als de Engelsman Charley Brooks, geboren te Southampton, in de hoop dat hij als Engelsman sneller uit Miranda de Ebro ontslagen zou worden.

Uiteindelijk mocht hij vanuit Miranda op 20 juli 1943 naar Madrid afreizen waarna het nog 1½ maand duurde voordat hij op 7 september 1943 in Portugal aankwam. Uiteindelijk arriveerde hij met een troepenschip vanuit Gibraltar op 5 november 1943 in Engeland.  

Australië

Na de gebruikelijke ondervragingen in de Engelse Patriotic School en bij de Nederlandse Politiebuitendienst ging Charles Bartelings naar Wolverhampton waar de Prinses Irene Brigade was gelegerd. Na één dag vertrok hij al weer: in Wolverhampton vond hij niet de actie die hij wilde. In Londen meldde hij zich bij het Departement van Koloniën bij de kolonel ir P.A. de Blieck die onder meer verantwoordelijk was voor de werving van personeel voor de koloniën. De Blieck achtte Charles Bartelings zeer geschikt voor het Binnenlands Bestuur en zorgde er voor dat hij voor verdere opleiding naar Australië kon vertrekken. Maar daar aangekomen bleek dat er pas ná de oorlog emplooi was voor Charles Bartelings (bij het NICA). Dat zinde hem niet en via een kennis van zijn vader, de bekende kolonel Spoor, wist hij een opleiding te krijgen bij NEFIS-III in camp Columbia bij Brisbane. Hier ontmoette hij ook Jan Bakker, later mede-bestuurslid bij het Genootschap Engelandvaarders. Charles Bartelings kon hem nog van advies dienen bij Bakkers innovatieve ontwerp ‘verende schoenen voor parachutisten’. 

Charles Bartelings werd als luitenant na zijn training bij NEFIS-III onder meer ingezet bij operatie ‘Salmon 1’ naar de Damar-eilanden bij de Molukken. Daar wist hij met onder meer mede-Engelandvaarder R. van Aarem zo’n 3000 Chinezen te redden, niet van de Japanners zoals kranten later schreven, maar van de jonge Indonesische nationalisten.  Een bijzondere tevredenheidsbetuiging van de Legercommandant luitenant-generaal Spoor was het gevolg van deze vrijwillige actie. Na in de loop van 1947 te zijn gedemobiliseerd volgde hij aan de universiteit van Leiden een studie Rechten. Daarna verbleef hij zo’n 12 jaar in de Verenigde Staten waar hij diverse functies in het bedrijfsleven had. Uiteindelijk terug in Nederland werd hij in 1993 gevraagd om toe te treden tot het bestuur van het Genootschap Engelandvaarders. Daarin zou hij zich als penningmeester en vervolgens ook als redacteur van het kwartaalblad De Schakel van het Genootschap tot het einde van het Genootschap in januari 2019 verdienstelijk maken.

Charles Bartelings was een fervent golfer, hij won vaak de onderlinge ‘Engelandvaarders-golftoernooien’. 

Charles Bartelings was drager van het Kruis van Verdienste, het Oorlogsherinneringskruis, het Ereteken voor Orde en Vrede met 3 gespen, en het Verzetsherdenkingskruis. 

Sierk Plantinga